Trong bối cảnh chăn nuôi gia cầm quy mô trang trại và nông hộ phát triển mạnh, bệnh CRD (bệnh hen gà) luôn nằm trong nhóm các bệnh đường hô hấp phổ biến và gây áp lực kinh tế dai dẳng. Bệnh ghi nhận tần suất tăng vọt vào các giai đoạn giao mùa (thu – đông hoặc đông – xuân), khi nhiệt độ chênh lệch lớn giữa ngày và đêm, độ ẩm không khí cao, hoặc khi khí độc tích tụ trong chuồng nuôi do thông gió kém.

Bệnh hô hấp mãn tính (Chronic Respiratory Disease – CRD) hay bệnh hen gà, là bệnh truyền nhiễm phổ biến do vi khuẩn Mycoplasma gallisepticum (MG) gây ra trên gia cầm. Bệnh CRD khởi phát do sự kết hợp giữa tác nhân vi sinh vật trực tiếp và các yếu tố môi trường, quản lý chăn nuôi. Bệnh hường không xuất hiện một cách đột ngột mà diễn biến âm thầm, kéo dài. Gà mắc bệnh có thể vẫn sống và ăn uống nhưng sinh trưởng kém, giảm sức khỏe và năng suất. Vì vậy, người chăn nuôi đôi khi chỉ phát hiện bệnh khi các triệu chứng đã trở nên rõ rệt hoặc bệnh lan rộng trong đàn.

Mycoplasma gallisepticum là vi khuẩn có kích thước cực nhỏ (đường kính từ 0,15 đến 0,3 µm). Không có thành tế bào. Cơ thể vi khuẩn chỉ được bao bọc bởi một lớp màng mỏng cấu tạo từ protein và lipid (sterol). Vì thiếu thành tế bào, chúng có khả năng đề kháng tự nhiên với các kháng sinh nhóm Beta-lactam (như Penicillin, Amoxicillin). Hình thái đa dạng: hình cầu, hình sợi, hình bầu dục, hình thoi hoặc hình nhẫn. Chúng có xu hướng bám dính lên bề mặt hoặc ký sinh trên tế bào biểu mô đường hô hấp của gà. Tính kháng thuốc: Phải sử dụng các dòng kháng sinh tác động vào màng tế bào hoặc quá trình tổng hợp protein (như tylosin, doxycycline, tiamulin) thay vì dùng thuốc tác động lên thành tế bào.

3. Những dấu hiệu không nên bỏ qua?

• Khí quản chứa nhiều đờm dãi
• Viêm xoang bụng có bã đậu
• Viêm phủ Fibrin gan
• Viêm túi khí dạng sợi
• Dịch tiết dạng bã đậu trong xoang dưới hốc mắt
• Hình ảnh bệnh tích thực tế khi mổ thám tử thi

Hình ảnh bệnh tích thực tế khi mổ thám tử thi

4. Các yếu tố thúc đẩy bệnh

• Thay đổi thời tiết đột ngột: Nhiệt độ, thời tiết thay đổi đột ngột tạo điều kiện cho mầm bệnh phát triển
• Khi vận chuyển, chuyển đàn, ghép đàn…
• Mật độ nuôi quá dày
• Nền chuồng ẩm ướt, bụi bẩn, nồng độ khí NH3, H2S quá cao…
• Không đảm bảo độ thông thoáng của chuồng nuôi, đặc biệt là không đảm bảo tốc độ gió
• Vi khuẩn MG làm suy yếu niêm mạc hô hấp, tạo đòn bẩy cho vi khuẩn cơ hội như E. coli hoặc các virus hô hấp (IB, ND, Coryza) xâm nhập, biến CRD đơn thuần thành thể CCRD (Complicated CRD) nguy hiểm hơn nhiều lần.

 

5. Bệnh lây lan như thế nào?

• Lây truyền theo chiều ngang từ gia cầm này sang gia cầm khác : qua tiếp xúc trực tiếp, giọt bắn hô hấp, thức ăn, nước uống hoặc dụng cụ chăn nuôi bị nhiễm mầm bệnh.
• Lây truyền theo chiều dọc: gà bố mẹ bị nhiễm bệnh truyền vi khuẩn trực tiếp sang trứng khiến gà con nở ra đã mang sẵn mầm bệnh.

6. Hậu quả dịch bệnh CRD gây ra

7. Các biện pháp phòng và điều trị bệnh

• Chọn con giống sạch bệnh (sử dụng gà bố mẹ âm tính với MG).
• An toàn sinh học: Cải thiện thông gió, giảm nồng độ khí độc NH3, sát trùng định kỳ chuồng nuôi.
• Dùng vắc-xin phòng bệnh cho đàn gà hậu bị/gà đẻ, kết hợp lịch vắc-xin nhược độc/vô hoạt chặt chẽ cho đàn gà hậu bị để giảm tỷ lệ lây truyền qua trứng.
• Ứng dụng PCR/qPCR trong sàng lọc: giám sát định kỳ bằng kỹ thuật PCR/qPCR và ELISA để phát hiện sớm đàn nhiễm bệnh, loại thải gà giống mang bệnh thay vì chỉ chờ xử lý khi có triệu chứng.

• Sử dụng các nhóm kháng sinh tác động vào màng tế bào hoặc tổng hợp protein của vi khuẩn:
• Tylosin, Tilmicosin, Tiamulin, Doxycycline, Macrolide hoặc Fluoroquinolones (Enrofloxacin).
• Kết hợp thuốc long đờm (Bromhexine), hạ sốt (Paracetamol), và vitamin/điện giải để nâng cao sức đề kháng.

8. Ý nghĩa quan trọng của việc phòng bệnh

• Chủ động dập dịch từ gốc: Cắt đứt chuỗi lây nhiễm qua trứng (lây truyền dọc) và giọt bắn (lây truyền ngang), ngăn mầm bệnh lan rộng thành dịch bệnh.
• Chặn đứng thể bệnh phức hợp: Kiểm soát tốt CRD sẽ loại bỏ E. coli và các virus hô hấp cơ hội, tránh bùng phát thể CCRD nguy hiểm.
• Giảm áp lực kháng thuốc: Phòng bệnh bằng an toàn sinh học và vắc-xin giúp hạn chế tối đa việc dùng kháng sinh, giảm nguy cơ tạo ra các chủng vi khuẩn siêu kháng thuốc.
• Số hóa dữ liệu dịch tễ: Nhờ xét nghiệm sớm (PCR, ELISA), cơ quan thú y có dữ liệu chính xác để dự báo, khoanh vùng và ban hành chính sách kiểm soát dịch kịp thời.
• Nâng tầm vùng chăn nuôi an toàn: Giúp xây dựng các trang trại đạt chuẩn kiểm dịch, bảo vệ nguồn cung thực phẩm và hướng tới xuất khẩu.

• Ahmed Al-baqir et al. Mycoplasmosis in Poultry: An Evaluation of Diagnostic Schemes and Molecular Analysis of Egyptian Mycoplasma gallisepticum Strains. Pathogens 2023, 12, 1131. https://doi.org/10.3390/pathogens12091131
• Susithra Priyadarshni Mugunthan et al. Transmission, Pathogenesis and Vaccine Development against Mycoplasma gallisepticum. Vaccines 2023, 11(2), 469; https://doi.org/10.3390/vaccines11020469
• Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về quy trình chẩn đoán, phòng chống bệnh hô hấp mãn tính ở gà (CRD).
• Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH / OIE)
• David E. Swayne et al., Wiley-Blackwell. Diseases of Poultry” (14th Edition)