VIRUS NIPAH (NIV) LÀ GÌ? NGUY CƠ DỊCH BỆNH MỚI NỔI VÀ VAI TRÒ CỦA XÉT NGHIỆM PHÁT HIỆN SỚM

Virus Nipah (NiV) là một trong những tác nhân gây bệnh truyền nhiễm nguy hiểm được WHO xếp vào nhóm virus có nguy cơ gây dịch toàn cầu, với tỷ lệ tử vong cao và hiện chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu. Trong bối cảnh dịch bệnh mới nổi ngày càng gia tăng, việc phát hiện sớm bằng xét nghiệm sinh học phân tử đóng vai trò then chốt trong kiểm soát và phòng chống dịch.

1.Virus Nipah (NiV) là gì?

Virus Nipah thuộc họ Paramyxoviridae, lần đầu được ghi nhận năm 1998 tại Malaysia và sau đó xuất hiện rải rác tại nhiều quốc gia châu Á như Bangladesh, Ấn Độ. Dơi ăn quả (giống Pteropus) được xác định là vật chủ tự nhiên của virus.
Virus có khả năng tồn tại tương đối bền vững trong môi trường, đặc biệt trong các dung dịch giàu đường, làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm qua thực phẩm và tiếp xúc môi trường.

Ảnh hiển vi điện tử truyền qua được tô màu của một hạt virus Nipah ngoại bào trưởng thành (màu tím) gần rìa của một tế bào VERO bị nhiễm bệnh (màu nâu).Hình ảnh được chụp và tăng cường màu sắc tại Cơ sở Nghiên cứu Tích hợp NIAID ở Fort Detrick, Maryland.

Cấu trúc của virus Nipah: Virus Nipah có thể tồn tại đến 3 ngày trong một số loại nước ép trái cây hoặc quả xoài, và ít nhất 7 ngày trong nhựa cây chà là nhân tạo (13% sucrose và 0,21% BSA trong nước, pH 7,0) được giữ ở 22 °C. Virus này có thời gian bán hủy là 18 giờ trong nước tiểu của dơi ăn quả. NiV tương đối ổn định trong môi trường và vẫn có khả năng tồn tại ở 70 °C trong 1 giờ (chỉ nồng độ virus bị giảm). Nó có thể bị bất hoạt hoàn toàn bằng cách đun nóng ở 100 °C trong hơn 15 phút (de Wit et al. 2014)

2. Đường lây truyền và mức độ nguy hiểm

Sự lây truyền của virus Nipah:

3.1.Con người có thể nhiễm virus Nipah thông qua:

• • Tiếp xúc trực tiếp với động vật nhiễm bệnh (heo, dơi)
  • Tiêu thụ thực phẩm bị nhiễm dịch tiết của dơi
  • Lây truyền từ người sang người qua tiếp xúc gần

Bệnh ở người thường tiến triển nhanh, với các biểu hiện từ sốt, viêm đường hô hấp đến viêm não cấp tính, rối loạn thần kinh và suy hô hấp, chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu. Tỷ lệ tử vong của bệnh được ghi nhận ở mức cao, dao động từ 40–75% tùy theo từng đợt bùng phát.

3.2.Thách thức trong kiểm soát dịch

Hiện nay, chưa có vaccine hoặc thuốc điều trị đặc hiệu cho virus Nipah. Việc kiểm soát dịch chủ yếu dựa vào:

• • Giám sát dịch tễ
  • Phát hiện sớm ca bệnh
  • Cách ly và kiểm soát lây nhiễm
  • Thực hành an toàn sinh học nghiêm ngặt trong phòng thí nghiệm và cơ sở y tế
  • Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu, nguy cơ xuất hiện các bệnh truyền nhiễm mới nổi như Nipah ngày càng gia tăng, đòi hỏi hệ thống y tế và phòng thí nghiệm phải luôn sẵn sàng về năng lực chẩn đoán.

4. Vai trò của xét nghiệm trong phát hiện sớm virus Nipah

• • Phát hiện trực tiếp vật liệu di truyền RNA của virus
  • Định lượng tải lượng virus trong mẫu bệnh phẩm
  • Cho kết quả nhanh, hỗ trợ ra quyết định kịp thời trong kiểm soát dịch

Xét nghiệm có thể được áp dụng trên nhiều loại mẫu khác nhau như dịch hô hấp, máu, huyết thanh, dịch não tủy ở người, cũng như mẫu bệnh phẩm từ động vật (heo, dơi) trong công tác giám sát thú y.

4.2 Ý nghĩa trong phát hiện sớm và giám sát dịch tễ

Do các triệu chứng ban đầu của bệnh Nipah thường không đặc hiệu (sốt, mệt mỏi, đau đầu), việc chẩn đoán dựa trên lâm sàng đơn thuần gặp nhiều hạn chế. Xét nghiệm Realtime RT-PCR giúp:

• • Phát hiện ca nhiễm sớm, kể cả trong giai đoạn tiền triệu chứng
  • Phân biệt virus Nipah với các tác nhân gây viêm não, viêm hô hấp khác
  • Hỗ trợ xác định nguồn lây và chuỗi lây truyềnTrong giám sát dịch tễ, xét nghiệm phân tử còn đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi sự lưu hành của virus trong quần thể động vật và con người, góp phần cảnh báo sớm nguy cơ bùng phát dịch.

5. Yêu cầu về an toàn sinh học và năng lực phòng thí nghiệm

Do virus Nipah thuộc nhóm mầm bệnh nguy hiểm, quá trình lấy mẫu, xử lý và xét nghiệm cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về an toàn sinh học. Các phòng thí nghiệm thực hiện xét nghiệm phải được trang bị đầy đủ về:

• • Cơ sở vật chất và thiết bị phù hợp
  • Nhân sự được đào tạo chuyên môn
  • Quy trình thao tác chuẩn nhằm đảm bảo độ chính xác của kết quả và an toàn cho người làm xét nghiệm

6. Ý nghĩa đối với công tác phòng chống dịch

Việc triển khai các giải pháp xét nghiệm chính xác, kịp thời không chỉ hỗ trợ chẩn đoán ca bệnh sớm, mà còn là nền tảng cho:

• • Khoanh vùng và cách ly nguồn lây
  • Giảm thiểu nguy cơ lây lan trong cộng đồng
  • Hỗ trợ cơ quan quản lý đưa ra các biện pháp phòng chống dịch phù hợp
    Trong bối cảnh các bệnh truyền nhiễm mới nổi ngày càng gia tăng, năng lực xét nghiệm mạnh và chủ động chính là yếu tố quyết định hiệu quả kiểm soát các mối đe dọa như virus Nipah.